آبانگان جشنی برای آب‌ها/ اشکان زارعی

آبانگان جشنی برای آب‌ها/ اشکان زارعی

دهم آبان هرسال٬ روز آبان٬ از ماه آبان و جشن آبانگان است. هزاران سال پیش در چنین روزی ایرانیان برای نکوداشت آب درکنار رودها و دریاها به نیایش خداوند می‌پرداختند. ایرانیان باستان به درستی دریافته بودند هرجا آب نباشد بیابان «بی‌آبان» گردیده، زندگی تیره و تار می‌شود.  ازاین‌رو بانیالودن آب و برگزاری جشن های خردادگان٬ تیرگان و  آبانگان٬ به سپاسداری از این آفریده اهورایی می‌پرداختند.

 

چنان‌که هرودت می نویسد: «مردم ایران در رودها٬ آب دهان نینداخته٬ دست  نمی شویند و پیشاب«ادرار» نمی‌کنند».  استرابون بر این باور است که : «ایرانیان برای شستشوی بدن در چارچوبی به نام آبزن قرار گرفته تن خود را می‌شویند تا آب بیهوده از دست نرود». آبزن چیزی مانند وان امروزی بوده است.

 

تیرداداشکانی نیز برای جنگ با روم  به جای راه آبی٬ راه سخت زمینی رابر می‌گزیند تا آب را آلوده نکند. در اندیشه‌ی ایرانیان باستان آب دومین داده‌ی خداوند و آناهیتا فرشته‌ی و نگهبان آن بوده است. به همین شوند (دلیل) آب و آناهیتا همواره نشانه‌ی زندگی و نماد پاکی تن و روان به شمار آمده است که ریختن آب پشت سر سفر کردگان در همین زمینه است.

 

از این‌رو جشن آبانگان را می‌توان بزرگداشت پالایش انسان از زشتی‌ها و پلیدی‌ها دانست. به گفته‌ی بندهش گل نیلوفر آبی «لوتوس» یا سوسن شرقی نشان ماه آبان وآناهیتا است.

 

از آن‌جا که این گل مانند خورشید سپیده دم ها باز و پسین‌هنگام٬ بسته می‌شود در فرهنگ ایرانی هم‌چون خورشید نماد زندگی دوباره٬ بی‌مرگی و از همه مهم‌تر نماد آشتی و دوستی به شمار می‌آید نقش این گل را می‌توان در سنگ‌نگاره‌های تخت‌جمشید و طاق بستان و در دسته‌گلی که در دستان شاهان ایرانی بوده آشکارا دید.

 

در نگاه استوره‌یی نیز ٬ هنگامی که زو پسر طهماسب کاریزها و جوی‌های آبی را که به دست افراسیاب تورانی ویران شده بود٬ بازسازی و آباد نمود٬ مردم چنین روزی را جشن گرفته٬ آبانگان نامیدند. باید برخود ببالیم که نیاکانمان پیش وبیش از مردمان دیگر  پی بردند ماندگاری جهان بر پایه چهار آخشیج آتش ٬آب ٬ باد و خاک استواراست و با ویژه کردن روزهای بسیار به نام هریک از این داده‌های خداوندی آن‌ها را گرامی داشته٬ نخستین منشور زیست محیطی را به جهانیان شناساندند.‌

 

ایرانیان هم‌چنین باساختن کاریز آب انبار٬ تصفیه‌خانه آب زیگورات چغازنبیل و ده‌ها سد٬ مانند قوسی کریت طبس و سد قوسی ایزدخواست تلاش تاریخی را برای نیالودن آب وارج گذاری آن به کاربستند. اما باید شرمسار نیز باشیم که فرزندان ایران امروز با هدر دادن آب و بی مهری نسبت به زیست بوم ایران و نداشتن فرهنگ‌نامه‌ی زیست‌محیطی کوشش پیشینیان رابه فراموشی سپرده‌اند.

 

آبانگان در جرگه‌ی جشن‌های ماها‌نه است که در روزگار ساسانیان برپایه گاه شماری یزدگردی و برابری نام روز و نام ماه در دهم آبان برگزار می شد؛ در سال ۴۷۱ هجری قمری به فرمان ملک‌شاه سلجوقی٬ خیام دانشمند بزرگ ایرانی به همراه چندتن از دستیارانش ٬گاه‌شماری نوینی را با الگو برداری از گاه‌شماری یزدگردی ساختند که به نام سلطان ملکشاه سلجوقی٬ « تقویم جلالی»٬ «تقویم سلطانی» و«تقویم ملکشاهی» می‌گفتند.

 

در این گاه‌شماری٬ آبانگان با اندکی جابه‌جایی در چهارم آبان قرارگرفت در همین راستا هم‌میهنان زرتشتی  اینک این جشن را در این روز گرامی می دارند. ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه می گوید: «روز دهم آبان٬ روز آبان است در آن عیدی است که برای توافق دو نام ٬آبانگان می گفتند».

 

آبانگان و همه جشن های ایرانی از یک‌سو ریشه درستایش خداوند و جهان آفرینش داشته و از ‌سویی دیگر تلاشی برای شادزیستن و رسیدن به زندگی بهتراست.

 

درحالی که زیست‌بوم کشورمان سخت دچار گرفتاری‌های بسیاری است٬ بزرگداشت جشن‌هایی مانند آبانگان افزون بر دستاوردهای روانی و اجتماعی٬ بی‌گمان می‌توانند جایگاهی شگرف در فرهنگ‌سازی زیست‌محیطی داشته باشند.

 

فراموش نکنیم در قرآن نیز ۶۳ بار نقش ارزنده آب در سوره‌هایی هم‌چون « النحل آیه۱۰»٬ « سوره انعام آیه۹۹» و « سوره طه آیه ۵۳ و ۵۴» یادآوری شده است.  اگر جشن های ایرانی را بشناسیم آموزه‌های اخلاقی و انسانی آن‌ها بر ما آشکار گردیده٬ راز ماندگاری و پایداری ایران را در می یابیم٬ زیرا باورها وآیین های ایرانی همواره کانون همبستگی ویکپارچگی ملی بوده اند. در این هنگامه که اهریمنان سیه‌دل در درون و برون مرزها به پیکار با ایرانیت برخاسته‌اند٬ جشن‌های ایرانی را زنده کنیم تا ایران‌مان بماند و بپاید.

 

یاری نامه: *جشن های ایران باستان٬هاشم رضی  *اساطیر وفرهنگ ایران٬رحیم عفیفی *ایین ها و جشن های کهن  در ایران امروز٬محمود روح الامینی *اناهیتا٬پنجاه گفتار٬ابراهیم پور داوود جشن های ایرانی٬عسگر بهرامی