جمعیت در سراسر جهان به سرعت در حال افزایش است با وجود این، افراد بیشتری به غذا نیاز دارند که این موضوع به تولید محصولات کشاورزی بستگی دارد. بنابراین ما نیاز به تولید بیشتری در کشاورزی داریم که در کشاورزی سنتی امکان پذیر نیست و کشاورزی مدرن برای تولید بیشتر و رفع نیازهای روبه رشد سریع جمعیت ضروری است.
صنعت نیشکر به‌عنوان یکی از بخش‌های راهبردی اقتصاد کشاورزی کشور، طی سال‌های اخیر با تکیه بر دانش بومی، فناوری‌های نوین و مدیریت منابع پایدار، به الگویی موفق در توسعه کشاورزی ایران تبدیل شده است. اجرای طرح‌های مکانیزه کاشت، داشت و برداشت، استفاده از سیستم‌های هوشمند آبیاری و به‌کارگیری روش‌های نوین تغذیه و اصلاح خاک، سبب شده تا مجموعه‌های نیشکری کشور در بهره‌وری تولید و حفاظت از منابع طبیعی گام‌های موثری بردارند.
بر اساس الویت های استان خوزستان نیشکر به تنهایی نیمی از محصولات زراعی خوزستان را تشکیل می‌دهد و از سوی دیگر صنعت نیشکر، در مجموع نیمی از شکر تولیدی کشور را نیز تامین می‌کند. از اینرو ورود تکنولوژی به ساختار این صنعت بزرگ می تواند منشاء تحولات اقتصادی کلان برای استان و کشور باشد.
این ضرورت موجب شده صنعت نیشکر در استفاده از فناوری کشاورزی پیشرو باشد تا جایی که این شرکت به سمت الگوی «مزارعی هوشمند» در داشت، کاشت و برداشت حرکت کند.
صنعت نیشکر در استان خوزستان نه تنها به عنوان یکی از ارکان اصلی اقتصاد استان مطرح است، بلکه در سطح ملی نیز تأثیرات زیادی در تولید محصولات استراتژیک و تأمین منابع اشتغال دارد. با توجه به جایگاه ویژه این صنعت در حوزه‌های مختلف اقتصادی، از کشاورزی گرفته تا صنایع جانبی، تاثیر آن بر معیشت مردم و پویایی اقتصاد محلی غیرقابل انکار است. در این راستا، گفت‌وگویی با دکتر عبد علی ناصری، مدیر عامل شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی، انجام داده‌ایم تا نگاهی دقیق‌تر به چشم‌اندازهای این صنعت و چالش‌های پیش رو بیندازیم.
تکمیل زنجیره تولید و توسعه صنایع پایین‌دستی از اهداف مهم شرکت است
دکتر عبد علی ناصری با اشاره به این که این شرکت با دارا بودن ۸ کشت و صنعت نیشکری و ۱۰ صنعت جانبی و شرکت‌های خدماتی، به عنوان شرکتی پیشرو در منطقه شناخته می‌شود؛ گفت: شرکت توسعه نیشکر، با تولید بیش از ۴۰ درصد شکر مورد نیاز کشور، نه تنها امنیت غذایی را تضمین می‌کند، بلکه با ایجاد اشتغال برای بیش از ۲۶ هزار نفر به‌صورت مستقیم و بیش از این تعداد به‌طور غیرمستقیم، به توسعه اقتصادی کشور نیز کمک شایانی کرده است.
این شرکت با اتکا بر کشاورزی دقیق و عجین شدن تحقیق و توسعه با تولید، موفق شده است ضمن ایجاد اشتغال و حمایت از مردم مناطق همجوار، محصولات استراتژیکی نظیر شکر، الکل طبی، خمیرمایه، ام.دی.اف، نئوپان، خوراک دام و انواع شکرهای دارویی و طعم‌دار تولید کند.
مدیر عامل شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی با بیان اینکه صنعت نیشکر به غیر از خودکفایی در عرصه نیشکر درصنایع جانبی خود به خودکفایی تولید رسیده است و برای خود سهمی در بازارهای جهانی را متصور است؛ اظهار کرد: تکمیل زنجیره تولید و توسعه صنایع پایین‌دستی یکی از اهداف این شرکت است که نه‌تنها کشور را در زمینه برخی از محصولات راهبردی خودکفا می‌کند، بلکه رونق اقتصادی و اشتغال‌زایی در منطقه را نیز به دنبال دارد.
وی ادامه داد: این شرکت با سرمایه گذاری‌های مؤثر در صنایع جانبی و راه‌اندازی صنایع پایین‌دستی همچون کارخانه تولید کاغذ، اسانس، کود فسفاته، تغلیظ ویناس و… قدم‌های مهمی در تنوع‌بخشی به محصولات نیشکری برداشته و به موفقیت‌های ارزشمندی دست‌یافته است. در واقع، اقتصاد مقاومتی مدّنظر مقام معظم رهبری، با بهره‌برداری حداکثری از این ظرفیت‌ها میسر می‌شود، بنابراین برای رسیدن به این هدف از همه ظرفیت‌های صنعت نیشکر چه در حوزه صنایع پایین‌دستی و چه در تنوع‌بخشی به محصولات استفاده می‌شود.
عبد علی ناصری در خصوص آینده کاری این صنعت و رسیدن به خودکفایی در تمامی صنایع جانبی و اینکه هر محصول به چه کیفیت و تناژی تا افق ۱۴۰۵ باید برسد؛ این گونه پاسخ داد: سند راهبردی نیشکر ابلاغ شده است؛ این سند بر چهار محور سرمایه انسانی، محیط‌زیست، توسعه و تکمیل زنجیره ارزش و تقویت تحقیق و توسعه تمرکز دارد. افزایش سه درصدی سهم نیشکر از بازار شکر کشور یکی از اهداف کلیدی این سند است. با دستیابی به این هدف، سهم این صنعت از بازار شکر کشور افزایش می یابد و جایگاه نیشکر با تولید ۸۰۰ هزار تن شکر، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین تولیدکنندگان این محصول تثبیت خواهد شد.
وی ادامه داد: یکی دیگر از برنامه‌های راهبردی این شرکت، کسب ۴۰ درصد درآمد از محل صادرات محصولات نیشکری است؛ محصولاتی همچون الکل طبی، خمیرمایه، ام.دی.اف، خوراک دام و… دارای بازارهای صادراتی مناسبی در کشورهای منطقه است و می‌توانند سهم قابل‌توجهی در افزایش درآمد شرکت‌های تابعه داشته باشند. بهبود و توسعه تولید، از دیگر محورهای این سند است؛ برنامه‌ریزی توسعه نیشکر، به‌کارگیری همه ظرفیت‌های صنعت نیشکر برای تحقق شعار سال است و در ابلاغ سند راهبردی این مجموعه، برنامه‌ریزی مدیران نیشکری به‌گونه‌ای است که واحدهای هشت‌گانه از ظرفیت اسمی خود عبور کنند تا به جهش تولید دست یابند.
مدیر عامل شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی با بیان اینکه حضور شرکت نیشکر در بازار سرمایه، نویدبخش تحولات مثبت و رونق چشمگیر این صنعت راهبردی است؛ تصریح کرد: این اتفاق، فرصت‌های بی‌نظیری را برای سرمایه‌گذاری و مشارکت مردم در این حوزه کلیدی فراهم ساخته و زمینه‌ساز جهش تولید و شکوفایی اقتصادی خواهد بود.
ناصری ادامه داد: یکی از مهم‌ترین مزایای بازار سرمایه، دسترسی به منابع مالی جدید از طریق جذب سرمایه‌های مردمی است. این امر، شرکت نیشکر را قادر می‌سازد تا برنامه‌های توسعه‌ای خود را با سرعت و شتاب بیشتری به اجرا درآورد، ظرفیت تولید را افزایش دهد و گام‌های بلندی در جهت ارتقای بهره‌وری بردارد.
همچنبن ورود نیشکر به بازار سرمایه، عملاً مردم را بیش از پیش در این صنعت سهیم می‌کند و زمینه مشارکت گسترده آحاد جامعه در سود و منافع آن را فراهم می‌آورد. این امر، حس تعلق خاطر و دغدغه‌مندی مردم نسبت به این صنعت را افزایش می‌دهد و انگیزه مضاعفی برای مشارکت فعالانه در رونق و توسعه آن ایجاد می‌کند.
وی با بیان اینکه شکوفایی این صنعت، بدون شک، پیامدهای مثبت اقتصادی و اجتماعی متعددی برای منطقه خواهد داشت؛ گفت: افزایش تولید، ایجاد فرصت‌های شغلی جدید با فعال شدن صنایع پایین‌دستی و رونق کسب و کارهای وابسته تنها بخشی از این دستاوردها است.
با پایان گفت‌وگو با دکتر عبدعلی ناصری، مدیرعامل شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی، تصویر روشنی از ابعاد مدیریتی، تولیدی و برنامه‌های توسعه‌ای این مجموعه به دست آمد. اما آنچه اهمیت دارد، نگاهی فراتر از مرز کارخانه‌ها و زمین‌های زیر کشت است؛ نگاهی به تأثیر واقعی این صنعت بر اقتصاد استان، اشتغال‌زایی و پویایی مناطق پیرامونی.
برای واکاوی این بُعد، به سراغ دکتر سید مرتضی افقه، دانشیار اقتصاد دانشگاه شهید چمران اهواز رفتیم، استاد دانشگاهی که سال‌هاست تحولات اقتصادی خوزستان را از منظر توسعه منطقه‌ای دنبال می‌کند. او در گفت‌وگویی تحلیلی از ویژگی‌های سرمایه‌بری صنعت نیشکر، میزان تحقق اهداف اشتغال و تأثیر محدود آن بر مهاجرت روستایی و پیوندهای اقتصادی میان صنایع بزرگ و جوامع محلی سخن گفت.
نگاهی اقتصادی به صنعت نیشکر؛ از سرمایه‌گذاری تا بهره‌وری
دکتر سید مرتضی افقه، دانشیار اقتصاد دانشگاه شهید چمران اهواز در تحلیل خود جایگاه صنعت نیشکر و صنایع جانبی را از جمله بنگاه‌های اقتصادی بزرگ و سرمایه‌بر استان خوزستان دانست. به گفته او، اتکا به فناوری‌های نوین و تجهیزات پیشرفته باعث شده تا این صنعت از تکنیک‌های مکانیزه و مدرن بهره ببرد؛ ویژگی‌ای که گرچه موجب افزایش بهره‌وری و دقت در فرآیند تولید شده، اما به‌طور طبیعی میزان اشتغال‌زایی مستقیم را نسبت به سرمایه‌گذاری انجام‌شده کاهش داده است.
او یادآور شد که در طرح اولیه، هدف ایجاد حدود ۷۰ هزار فرصت شغلی مستقیم و غیرمستقیم برای این پروژه در نظر گرفته شده بود. با این حال، به دلیل استفاده از ماشین‌آلات مدرن، بخش قابل‌توجهی از فرایندها به شکل اتوماتیک انجام می‌شود. افقه تأکید کرد که این مساله به معنای ضعف در عملکرد نیست، بلکه نشان‌دهنده‌ی رویکرد سرمایه‌بر و فناورانه شرکت بوده که بر پایداری تولید و بهره‌وری بلند مدت تکیه دارد.
این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به سطح بالای تخصص مورد نیاز در صنایع نیشکر؛ افزود: ماهیت فناوری‌محور این صنعت موجب شده تا بیشتر فرصت‌های شغلی ایجادشده برای نیروهای متخصص و فنی باشد، از همین‌رو تأثیر آن بر مهاجرت‌های روستایی چندان محسوس نبوده است. با این وجود، توسعه صنایع جانبی و فعالیت‌های پیرامونی مانند حمل‌ونقل، خدمات و پیمانکاری، به شکل غیرمستقیم به ایجاد اشتغال در مناطق اطراف منجر شده است.
افقه در ادامه، با اشاره به نقش دولت در مراحل اولیه راه‌اندازی پروژه، گفت: حمایت‌های اولیه دولت در آماده‌سازی زمین‌های وسیع و شیرین‌سازی خاک‌های شوره‌زار، زیرساختی ماندگار برای توسعه کشاورزی صنعتی در استان ایجاد کرد.
وی افزود: در سال‌های بعد، با ورود بخش خصوصی و نظام بانکی، مسیر توسعه صنایع جانبی و تکمیل زنجیره تولید به شکل جدیدی دنبال شد که می‌تواند زمینه‌ساز رونق پایدارتر و متنوع‌تر در اقتصاد استان باشد.
به باور این استاد اقتصاد، تداوم سرمایه‌گذاری در تکمیل زنجیره تولید نیشکر و فعال‌سازی واحدهای جانبی، ضمن افزایش بهره‌وری کل عوامل تولید، می‌تواند ارتباط اقتصادی میان این صنعت بزرگ و بخش‌های محلی را تقویت کند و آثار اجتماعی و اشتغالی گسترده‌تری در پی داشته باشد.
پس از بررسی ابعاد اقتصادی و مدیریتی صنعت نیشکر، آنچه اکنون اهمیت می‌یابد، تأثیر این طرح عظیم بر جامعه محلی و زندگی مردم خوزستان است. نیشکر تنها یک پروژه تولیدی نیست؛ حضور آن در گستره‌ای وسیع از اراضی و روستاها، به ناچار با تحولات فرهنگی، جمعیتی و اجتماعی همراه بوده است. از تغییر الگوی اشتغال و مهاجرت گرفته تا دگرگونی در ساختار خانواده و روابط محلی، همگی پرسش‌هایی را پیش‌روی جامعه‌شناسان و مدیران اجتماعی قرار می‌دهد. در همین زمینه، گفت‌وگو با کارشناسان اجتماعی می‌تواند تصویر روشن‌تری از پیامدهای انسانی و اجتماعی توسعه نیشکر ارائه دهد.
مهم‌ترین دستاورد اجتماعی نیشکر، ایجاد احساس ثبات و تعلق در جامعه محلی است
دکتر حسین فرجی به گستردگی جغرافیایی طرح نیشکر اشاره می کند و می‌گوید: نیشکر فقط یک صنعت تولیدی نیست، بلکه یک پدیده اجتماعی است. حضور آن در هزاران هکتار زمین کشاورزی و در میان ده‌ها روستا، طبیعتاً سبک زندگی مردم را تغییر داده است. در بسیاری از مناطق، نیشکر جایگزین کشاورزی سنتی شد و نوع جدیدی از تعامل میان روستاییان و صنعت را رقم زد.
به اعتقاد این جامعه شناس این تغییر در کنار چالش‌ها، پیامدهای مثبتی هم داشته است؛ ورود امکانات زیرساختی، از جاده گرفته تا مدرسه و خدمات درمانی، بخشی از دستاوردهای غیرمستقیم نیشکر بوده است همین زیرساخت‌ها موجب شد کیفیت زندگی در مناطق پیرامونی افزایش یابد و وابستگی مطلق روستاییان به کشاورزی سنتی کاهش پیدا کند.
در پاسخ به پرسشی درباره مهاجرت و تغییر الگوی زندگی، دکتر فرجی گفت: توسعه نیشکر در مناطقی مانند شادگان، کارون و دارخوین باعث شد بخشی از جمعیت فعال روستایی در همان مناطق باقی بماند و برای کار به شهرهای بزرگ‌تر مهاجرت نکند. از طرف دیگر، گسترش واحدهای صنعتی سبب شد جمعیت تازه‌ای از نیروهای متخصص به این مناطق بیایند که خود نوعی تبادل فرهنگی و اجتماعی جدید ایجاد کرد.
به باور این جامعه‌شناس توسعه، مهم‌ترین دستاورد اجتماعی نیشکر، ایجاد احساس ثبات و تعلق در جامعه محلی است. او می گوید: هرچند بخش زیادی از فرآیند تولید مکانیزه است، اما هزاران نفر از ساکنان شهرها و روستاهای اطراف به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم در این صنعت مشغول‌اند. همین پیوند اقتصادی، به مرور، پیوند اجتماعی هم ایجاد کرده است، وقتی خانواده‌ای سال‌ها در یک مجموعه صنعتی کار می‌کند بخشی از هویت او با نام نیشکر گره می‌خورد.
وی با اشاره به تغییر نقش زنان در این مناطق اذعان کرد: هرچند سهم اشتغال زنان در این صنعت هنوز محدود است، اما به واسطه حضور شرکت در منطقه، زمینه‌هایی برای آموزش، اشتغال غیرمستقیم و مشارکت اجتماعی زنان فراهم شده است. تغییر الگوی درآمدی خانواده‌ها و افزایش سطح آگاهی در بسیاری از موارد به ارتقای جایگاه زنان در خانواده منجر شده است.
در پایان، دکتر فرجی با تاکید بر اهمیت تداوم فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی شرکت می گوبد: وقتی صنعتی در دل جامعه‌ای محلی فعالیت می‌کند، ناگزیر از ایفای نقش اجتماعی است. توسعه نیشکر طی سال‌های اخیر در زمینه‌های فرهنگی، ورزشی و آموزشی اقدامات ارزشمندی داشته است، اما این مسیر باید تقویت شود. مشارکت مردم در تصمیم‌گیری‌های محلی و توجه به نیازهای زیست‌محیطی، می‌تواند رابطه‌ی میان صنعت و جامعه را عمیق‌تر کند.
در آخر می‌توان گفت که نیشکر در خوزستان تنها یک محصول کشاورزی نیست، بلکه بخشی از زیست اجتماعی و اقتصادی استان شده است. اگر توسعه‌ی پایدار و نگاه انسانی در کنار نگاه صنعتی قرار گیرد، این صنعت می‌تواند همچنان منبعی برای اشتغال، ثروت و امید باشد، نه فقط در زمین‌های حاصل‌خیز خوزستان، بلکه در ذهن و زندگی مردمی که با شیرینی آن روزگار می‌گذرانند.
شاید وقت آن رسیده باشد که نیشکر، از نماد سرمایه‌گذاری سنگین، به نماد توسعه متوازن بدل شود؛ جایی که در کنار افزایش بهره‌وری و تولید، بهبود زندگی کشاورز، حفظ محیط‌زیست و پایداری روستاها نیز در دستور کار قرار گیرد. آینده نیشکر خوزستان، نه فقط در کارخانه‌ها، بلکه در چهره‌ی مردم این سرزمین معنا پیدا می‌کند./ ساناز فدعمی
