حدیث عشق بیان کن
به هر زبان که تو دانی
دکتر علی الطایی در ایران، با کتاب ارزشمند « بحران هویت قومی در ایران » و « عرب خائن نیست » شناخته شد. بحران هویت قومی از جمله نوشته های واقع بینانه در این زمینه است. طایی استاد دانشگاه در کارولینای شمالی ، هفته گذشته درگذشت . بازهم افسوس.
دیدگاه های واقع بینانه طایی ، از سوی طیف های افراطی و تند ِقوم گرایان شوونیستی ، از جمله برخی هویت گرایانِ تند عربِ خوزستانی چندان خوشایند نیست. « هویت طلبی عربی »، آنگونه که طایی شارح و مفسر آن است بر «فهم دیگری » و بر « رابطه با دیگران » معنا می یابد و بدون « وجود آنان » یا غیر هویت قوم ، معنایی ندارد و مساوی با عدم پنداشته می شود.
دیدگاه علی الطایی ، بر خلاف برخی هم تباران ِخارج نشین و کسانی که در خوزستان بنام هویت طلبان عرب خوزستان، بر طبل جداسازی و جزیره ای کردن فعالیت های فرهنگی، زبانی و جغرافیایی می کوبند و سعی بر گسترش تضاد اجتماعی – فرهنگی به جای وحدت با دیگر اقوام در خوزستان دارند فاصله زیادی داشته و در تباین با آن دیدگاه هاست.
مخالفان طایی، علاوه بر قوم گرایان و هویت طلبان ِتند و افراطی ، روشنفکرانِ افراطی ِایران و فارس گرایان شوونیست هم هستند . کسانی که شدت و افراط آنان در نفی هویت قومیت عرب ، تا بدانجا کشیده شده است که « حتی حاضر نیستند به قرآن ، به عنوان یک اثر ادبی و تاریخی و کلاسیک ، یعنی مانند جمهوری افلاطون و یا سیاست ارسطو و کتاب اوستا و تورات و انجیل که جای خود دارند ، نگاه کنند».
طایی علاوه بر زبان مادری اش عربی، به زبان فارسی نیز عشق می ورزید و این را در جای جای کتاب او و تسلط اش بر شعر و ادب فارسی می توان دید. به قول محمد جواهرالکلام طایی دو کتاب را با خود به امریکا برد، قران کریم و دیوان حافظ .
دلبستگی طایی به اسلام و سوسیالیسم نیز از دیگر وجوه اندیشگی اوست ، اندیشه ای که او را فراتر «قوم پرستی » و دلداده ی برابری تمامی مردمان کشور موطن اش می نمود.
طایی می نویسد: « به سلامتی دوستان و به کوری دشمنان خانگی و خارجی ، من معتقدم و می گویم که در واقع تضادی بین عجم و عرب وجود ندارد و هم آنان در زیر قبه خضرای اسلام دارای یک درد و یک درمان اند».
از نظر طایی نباید پرونده های فرسوده و خاک خورده را بیرون کشید، ایران ملک مشاع همه ایرانیان اعم از فارس و عرب و کرد ولر و باوچ و ترکمن و مازنی و گیلی و …. و سنی و شیعه و یهود و مسیح و صبی و …. است . « ایران به همین شکل و شمایل و پستی و بلندی و فراز و نشیبی که هست و با کویر سوزان کرمانش و آب فراوان کرخه و کارونش ، بدون هیچ امتیاز ِ خاصِ فردی و گروهی، ملک مشاع همه ایرانیان است».
طایی معتقد است: « این را باید روشن کرد که قول به « ممالک محروسه ایران » و « کثیرالمله » بودن آن – که بعضی ناآشنایان به مفاهیم تاریخی و شان نزول آنها ، آلرژی خاصی نسبت به این دو مفهوم دارند -هرگز به معنی تجزیه ایران و تجزیه طلبی ملل و نحلِ مختلف آن نیست و نباید هم باشد».
طایی در این کتاب بحران هویت قومی به یکی از اصلی ترین چالش های موجود و فزاینده ی جامعه ایرانی توجه نموده است. طایی به دلیل عرب بودن، حساسیت ها و بحران های قومی در میان عرب ها را بیشتر به میان آورده است، اما بحث و منطق ِبررسی های او تاریخی، فرهنگی و جامعه شناسانه است.
او بر قومیت عرب ِ خوزستان تمرکزدارد، اما نسخه و رویکرد او در حل مساله، رویکردی جامعه شناختی و عام و فراگیر است و به قول خودش، برای جامعه اسلامی ایرانی است.
طرح بحران هویت، از نظر طایی و با نگاهی جامعه شناختی، با معنایی لزوما منفی نگریسته نمی شود ، طایی بحران را امری متعلّق و ذاتی جوامع پویا و درحال دگرگونی تحلیل می کند. طایی تلاش می کند تا راهی برای حل بحران قومی در جامعه ایران بیابد.
علی الطایی راه تخفیف بحران قومی را در ایران ، باطرح شش پیشنهاد عرضه می دارد و در وهله اول پذیرش و اعتراف به آنها و اجرای آنها را چاره ساز شرایط ایران می داند.
۱-اعتراف به وجود این بحران
۲- پیشنهاد بکارگیری واژه جامعه ایران به جای ملت ایران به دلیل محدودیت واژه ملت در ایران ، و با توجه با وجود نژادها ، قومیت ها ، ملیت ها ، زبان ها ، لهجه ها ، دین ها ، مذهب ها ، و البته نظام های ارزشی مختلف و اینکه ایران منحصر به یک گروه و زبان و فرهنگ خاص و مشتی خاک نیست.
۳- پذیرش تعددفرهنگی جامعه ایرانی اسلامی
۴-قبول تعدد حزبی
۵- تاکید بر جامعه ای دموکراتیک و سوسیالیست ( به معنای غیر ماتریالیستی آن )
۶-تهران مقتدر و استان های خودمختار ، اما متکی به سه اصل غیر قابل تفکیک
الف : تمامیت ارضی ایران
ب: وحدت اجتماعی مردمان آن با توجه به تعدد قومی آن
ج: استقرار نظام مقتدر و مستقل مرکزی در تهران و در ارتباط با خودمختاری همه جانبه ، ولی تدریجی استان های مختلف کشور»
او بیش از بیست سال قبل معتقد بود :«شاید خیلی دیر خواهد شد که دیرتر از این ، نوشدارویی برای درمان مسائل تاریخی مبتلا به جامعه اسلامی ایرانی ، به آن تجویز نماید».
پس از چهل سال از انقلاب اسلامی هنوز هم ما در این بحران به سر می بریم.
نظرات طایی را هم هویت طلبان و قوم گرایان ، ( اعم از هویت گرایان واقع بین و هم هویت گرایان ِ افراطی ) و همچنین شوونیست های قوم گرای باستان گرا باید از نظر بگذرانند.
علی الطایی دچار جزم اندیشی های متعصبانه ستیزجویانه قومی ، که بعضا با نام هویت طلبی قومی متداول گردیده است نیست . منطق و لحن ، ادب و متانت و شیوایی متن و انصاف علمی و نو بودن مباحث کتاب مطالعه آن را ضرورت می بخشد.
علی الطایی با فروتنی زایدالوصفی نظرات خویش را در معرض داوری قرار داده است. او راه حل و نقشه راه اش را در «چارچوب قانون اساسی» می داند و می نویسد: « شایسته است در چارچوب قانون اساسی ، هم آزادی های فردی و گروهی و قومی «حساب شده » را به قاطبه توده ها ارزانی دارند».
کتاب «بحران هویت قومی » در سال ۱۳۷۸ و به همت مدیر اندیشمند و فرهیخته نشرشادگان ، محمد جواهرالکلام به جامعه فارسی زبان عرضه شد . . جواهرالکلام ، خود گوهری است که خدماتِ ماندگاری را برای ایرانیان و خوزستانیان و ایرانیان ِعرب خوزستان بر جای نهاده است که در مقام ِ خود نیازمند تقدیر و توجه فرهنگ دوستان خوزستانی است.
